Topkapı Sarayı’nda, Fatih Sultan Mehmet’in kütüphanesinde korunan İlyada Destanı yazması, 12-13. yüzyıllara tarihleniyor. Patrik 2. Gennadios’un koleksiyonunda bulunmuş olabileceği değerlendirilen 260 yapraklık eser, Homeros’un destanının tam metnini, yaşamına ilişkin bilgileri ve kapsamlı açıklamaları içeriyor. Prof. Dr. Hamdi Şahin’in incelemesi; yazmanın fiziksel özelliklerine, süslemelerine, üretim yerine ve diğer İlyada nüshalarıyla olası bağlantılarına ışık tutuyor.
İlyada’nın Topkapı Sarayı’ndaki nüshası nedir?
İncelenen eser, Homeros’un İlyada Destanı’nı baştan sona içeren, ahşap kapaklı ve dışı deriyle kaplanmış bir el yazmasıdır. Toplam 260 yapraktan oluşan yazma 26,2 x 19,8 santimetre ölçülerindedir. Ana destan metninin yanı sıra Homeros’un hayatı ve soyu hakkında bir bölüm, kitap özetleri ve dizeleri açıklayan şerhler de içerir.
Yazmanın kapağının iç kısmındaki Eski Yunanca mülkiyet notu, eserin Patrik 2. Gennadios’un şahsi koleksiyonunda yer almış olabileceğini düşündürüyor. Fransızca ve Osmanlıca etiketlerde ise eserin 13. yüzyıla ait olduğu ve Homeros’un İlyada’sını içerdiği kaydedilmiş. Etiketin yanında Topkapı Sarayı Tahrir Komisyonu mührü ve envanter numaraları bulunuyor.
El yazması hangi döneme tarihleniyor?
Prof. Dr. Hamdi Şahin, yazmayı paleografik ve kodikolojik özelliklerine dayanarak 12-13. yüzyıllara tarihlendiriyor. Bu tarihleme, eserin bilinen daha eski İlyada yazmalarıyla daha geç dönem kopyaları arasında bir yerde durabileceğine işaret ediyor. Araştırmacılar, İstanbul nüshasının 13, 14 ve 15. yüzyıllarda hazırlanan bazı yazmalara örnek teşkil etmiş olabileceğini değerlendiriyor.
Yazmanın hazırlanma merkezi kesin olarak belirlenmiş değil. Bununla birlikte sayfa tasarımı, yazı kalitesi, Homeros’un hayatına ilişkin metinlerin ve kapsamlı şerhlerin birlikte sunulması, eserin İstanbul’daki bir yazım atölyesinde çoğaltılmış olabileceği ihtimalini güçlendiriyor.
Yazmanın sayfa düzeni ve süslemeleri nasıl?
Ana metin sayfanın orta bölümünde büyük, açık ve okunaklı harflerle yer alıyor. Daha küçük ve sıkışık karakterlerle yazılan açıklamalar ise metnin kenar boşluklarına ve sağ sütuna eklenmiş. Bu düzen, destan dizeleriyle yorumları birbirinden ayırırken okurun açıklamaları ilgili metinle birlikte takip etmesini sağlıyor.
Kırmızı mürekkep başlıklarda, büyük harflerde ve kenar notlarına yönlendiren işaretlerde kullanılmış. Düğüm ve geçme motifleri, yatay süsleme bantları ve bitkisel bezemeler sayfaların görsel düzenini belirginleştiriyor. Bazı kenar boşluklarında üçgenler, geometrik çizimler ve Grekçe açıklamalar da bulunuyor. Bu işaretlerin kavramları açıklamaya ve farklı şerh grupları arasındaki ilişkileri göstermeye yardımcı olduğu düşünülüyor.
İlyada metni ve açıklamalar nasıl düzenlenmiş?
Yazmanın beşinci yaprağında Homeros’un hayatı, soyu, ebeveynleri ve doğduğu yer hakkında bilgiler yer alıyor. Bu bölümün devamında İlyada’nın ilk kitabının özeti bulunuyor. Destanın ana metni yedinci yapraktan başlıyor ve son kitabın son dizesine kadar eksiksiz biçimde sürüyor.
Her yapraktaki dize sayısı 14 ile 30 arasında değişiyor; dizeler sayfalara eşit biçimde dağıtılmamış. Kitap geçişleri kırmızı boya ve bantlarla belirtilmiş. Bazı bölümlerde iç içe geçmiş daireler de geçişleri görsel olarak vurguluyor. Kenar şerhlerinde dizelerin anlamı yorumlanıyor, kelimeler açıklanıyor ve mitolojik olayların arka planı aktarılıyor.
Yazma başka İlyada nüshalarıyla bağlantılı mı?
Araştırmacılar, İstanbul nüshasının Venetus A ve Townleyanus yazmalarıyla ilişkisini inceliyor. Bu iki eski İlyada nüshası 10. ve 11. yüzyıllara tarihleniyor; Patrik Bessarion’un 15. yüzyılda İstanbul’dan götürerek Venedik’teki Marciana Kütüphanesi’ne bağışladığı eserler arasında yer alıyor. İstanbul yazmasının bu erken dönem nüshalarıyla daha geç kopyalar arasında bir ara aktarım halkası olabileceği değerlendiriliyor.
Filolojik karşılaştırmalar, İstanbul nüshasındaki bazı kelimelerin diğer yazmalardan farklı biçimde yazıldığını ortaya koyuyor. Şerhlerin de tek bir yazma kaynağından türemediği belirlenmiş. Bu farklılıklar, metnin kopyalanırken geçirdiği dilsel değişimleri ve açıklama geleneklerinin birden fazla kaynaktan beslendiğini araştırmak için önem taşıyor.
El yazmasının durumu ve araştırmanın önemi
Yazma genel olarak iyi korunmuş durumda. Ancak beşinci yaprağın ön yüzüyle yedinci yaprağın arka yüzünün sağ ve sol kenarlarında hasar bulunuyor. Eksik bölümlerin başka yazma nüshalarla karşılaştırılarak tamamlanması planlanıyor.
Prof. Dr. Hamdi Şahin’in araştırması, Şubat 2026’da Homeros üzerine hazırladığı bir makale sırasında başladı. Şahin, bir kelimenin yazımına ilişkin kuşku üzerine önce modern yayınları, ardından el yazması nüshaları karşılaştırdı. İnceleme sonucunda Topkapı Sarayı’ndaki eserin tam bir İlyada nüshası olduğu ve daha önce bilimsel açıdan kapsamlı biçimde çalışılmadığı belirtildi. Yazmanın konumu, hem Homeros metninin aktarım tarihini hem de Orta Bizans dönemi kitap üretimini incelemek için yeni karşılaştırma olanakları sunuyor.
